آياتى قرار دارد كه روز قيامت را توصيف مىكند ، اين است كه وحشىها هم در روز قيامت مانند انسان‌ها محشور مىشوند ، آيهء شريفهء « وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَ لا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ ، هيچ جنبده‌اى در زمين و مرغى در هوا كه با دو بال مىپرد نيست ، مگر آنكه آنها هم مانند شما امت‌هايى هستند ، ما در كتاب از گفتن هيچ حقيقتى دريغ ننموديم ، و سپس همه آنها به سوى پروردگارشان محشور مىشوند » . « 1 » نيز احتمال را تأييد مىكند . [ ثانيا ] و امّا اينكه وحشيان بعد از محشور شدن چه وضعى دارند ، و سرانجام كارشان چه مىشود ؟ در كلام خداى تعالى و در اخبارى كه قابل اعتماد باشد چيزىكه از اين اسرار پرده بردارد نيامده ، بلكه چه بسا بتوان از آيه سورهء انعام آنجا كه مىفرمايد : « أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ » و نيز آنجا كه مىفرمايد : « ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ » ما پاره‌اى رمزها كه فى الجمله وضع را روشن كند استفاده نموده ، و آن رموز بر اهل دقّت و تدبّر پوشيده نيست . و چه بسا بعضى « 2 » گفته باشند كه : محشور شدن وحشىها مربوط به روز قيامت نيست ، بلكه از نشانه‌هاى قبل از قيامت است ، و منظور از آن اين است كه قبل از قيامت ( در اثر زلزله‌هاى پىدرپى ) همه وحشىها از بيشه خود بيرون بجهند . « 3 » س 537 - غرض و مفاد كلى سورهء مباركهء « حشر » چيست ؟ ج - اين سوره ( حشر ) به داستان يهوديان بنى النضير اشاره دارد كه به خاطر نقض پيمانى كه با مسلمين بسته بودند محكوم به جلاى وطن شدند . و نيز به

--> ( 1 ) . سورهء انعام ، آيهء 38 . ( 2 ) . تفسير قاسمى ، ج 17 ، ص 64 . ( 3 ) . الميزان ؛ ج 20 ، ص 349 و 350 .